Worksheets › Class 9 › धातुरूपाणि › Cheat sheet
Class 9 धातुरूपाणि: cheat sheet
CBSE Sanskrit. धातुओं के रूप पाँच लकारों (लट्, लृट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ्) में: तीन पुरुष, तीन वचन, परस्मैपद, आत्मनेपद और उभयपद।
Key ideas
- लट् वर्तमान काल, लृट् भविष्यत् काल, लङ् भूतकाल, लोट् आज्ञा (आदेश) और विधिलिङ् ‘चाहिए’ के अर्थ में आता है।
- क्रिया कर्ता के पुरुष और वचन के अनुसार होती है: सः, बालकः के साथ प्रथमपुरुष; त्वम्, युवाम्, यूयम् के साथ मध्यमपुरुष; अहम्, आवाम्, वयम् के साथ उत्तमपुरुष।
- कई धातुओं का रूप लट् में बदलता है: गम् से गच्छति, दृश् से पश्यति, पा से पिबति, भू से भवति, नी से नयति।
- लृट् में स्य या इष्य जुड़ता है (पठिष्यति, दास्यति, करिष्यति) और लङ् में धातु से पहले अ लगता है (अपठत्, अगच्छत्, अकरोत्)।
- लभ्, सेव्, वृध्, मुद्, रुच् आत्मनेपदी हैं (लभते, वर्धते); कृ, पच्, नी, हृ, कृष् उभयपदी हैं (करोति और कुरुते, पचति और पचते)।
- वाक्य में ह्यः (बीता कल) के साथ लङ् और श्वः (आने वाला कल) के साथ लृट् आता है।
Remember
| पठ्, लट् (प्रथम; मध्यम; उत्तम) | पठति पठतः पठन्ति; पठसि पठथः पठथ; पठामि पठावः पठामः |
| पठ्, लृट् | पठिष्यति पठिष्यतः पठिष्यन्ति; पठिष्यसि पठिष्यथः पठिष्यथ; पठिष्यामि पठिष्यावः पठिष्यामः |
| पठ्, लङ् | अपठत् अपठताम् अपठन्; अपठः अपठतम् अपठत; अपठम् अपठाव अपठाम |
| पठ्, लोट् | पठतु पठताम् पठन्तु; पठ पठतम् पठत; पठानि पठाव पठाम |
| पठ्, विधिलिङ् | पठेत् पठेताम् पठेयुः; पठेः पठेतम् पठेत; पठेयम् पठेव पठेम |
| लभ्, लट् (आत्मनेपद) | लभते लभेते लभन्ते; लभसे लभेथे लभध्वे; लभे लभावहे लभामहे |
| अस्, लट् | अस्ति स्तः सन्ति; असि स्थः स्थ; अस्मि स्वः स्मः |
| कृ, लट् | करोति कुरुतः कुर्वन्ति; करोषि कुरुथः कुरुथ; करोमि कुर्वः कुर्मः |
Watch out
- लङ् में अ लगाना भूलना: ह्यः सः पुस्तकम् अपठत्, ‘पठत्’ नहीं।
- कर्ता और क्रिया का मेल न होना: बालकौ पठतः (द्विवचन), अहं पठामि (उत्तमपुरुष)।
- आत्मनेपदी धातु पर परस्मैपद के अन्त लगाना: लभते, ‘लभति’ नहीं।
- लोट् मध्यमपुरुष एकवचन में कोई अन्त नहीं जुड़ता: पठ, गच्छ; पर अस् का एधि और कृ का कुरु।
Worked example
इस वाक्य की क्रिया को लङ् लकार में बदलकर लिखिए: ‘छात्रौ कार्यम् कुरुतः।’
Working: कृ, लङ् लकार, प्रथमपुरुष, द्विवचन
Answer: अकुरुताम्
Practise धातुरूपाणि
Revise with this page, then practise: every धातुरूपाणि sheet in the app is new, with an answer key and working.
Coming soon for Android and iPhone.