Worksheets › Class 9 › प्रत्ययाः › Cheat sheet
Class 9 प्रत्ययाः: cheat sheet
CBSE Sanskrit. सात प्रत्यय: क्त्वा, ल्यप्, तुमुन्, क्त, क्तवतु, शतृ, शानच्; धातु से शब्द बनाना, प्रकृति-प्रत्यय विभाग और वाक्य में प्रयोग।
Key ideas
- क्त्वा ‘करके’ के अर्थ में, उपसर्ग के बिना लगता है: पठ् + क्त्वा = पठित्वा, गम् + क्त्वा = गत्वा।
- धातु से पहले उपसर्ग हो तो ‘करके’ के अर्थ में ल्यप् लगता है: आ + गम् + ल्यप् = आगत्य, उप + विश् + ल्यप् = उपविश्य।
- तुमुन् ‘के लिए’ (निमित्त) के अर्थ में लगता है, प्रायः इच्छति के साथ: सः पत्रं लिखितुम् इच्छति।
- क्त्वा, ल्यप् और तुमुन् से बने शब्द अव्यय हैं; उनके रूप नहीं चलते।
- क्त भूतकाल में कर्मवाच्य/भाववाच्य के लिए (पठितः, गतः) और क्तवतु भूतकाल में कर्तृवाच्य के लिए (पठितवान्, गतवान्) आता है।
- ‘करता हुआ’ के अर्थ में परस्मैपदी धातु से शतृ (पठन्, गच्छन्) और आत्मनेपदी धातु से शानच् (सेवमानः, वर्धमानः) लगता है।
- क्त, क्तवतु, शतृ, शानच् से बने शब्द विशेषण हैं और लिङ्ग बदलते हैं: पठिता, पठितवती, गच्छन्ती, सेवमाना।
Remember
| क्रम | क्त्वा, तुमुन्, क्त, क्तवतु, शतृ |
| पठ् | पठित्वा, पठितुम्, पठितः, पठितवान्, पठन् |
| गम् | गत्वा, गन्तुम्, गतः, गतवान्, गच्छन् |
| कृ | कृत्वा, कर्तुम्, कृतः, कृतवान्, कुर्वन् |
| दृश् | दृष्ट्वा, द्रष्टुम्, दृष्टः, दृष्टवान्, पश्यन् |
| दा | दत्त्वा, दातुम्, दत्तः, दत्तवान्, ददत् |
| ल्यप् | वि + हस् = विहस्य; उत् + स्था = उत्थाय; आ + नी = आनीय; प्र + विश् = प्रविश्य |
| शानच् | सेव् = सेवमानः; लभ् = लभमानः; वृध् = वर्धमानः; शी = शयानः |
Watch out
- उपसर्ग वाली धातु से क्त्वा लगाना: आ + गम् से आगत्य, ‘आगत्वा’ नहीं।
- दा + क्त्वा में दो त् होते हैं: दत्त्वा।
- क्त और क्तवतु को मिलाना: छात्रेण पाठः पठितः, पर छात्रः पाठं पठितवान्।
- वद् में व का उ होता है: उदित्वा, उदितः; पर तुमुन् में वदितुम्।
Worked example
‘पठ्’ धातु (पढ़ना) से क्त्वा, तुमुन्, क्त, क्तवतु और शतृ प्रत्यय लगाकर शब्द बनाइए।
Working: क्त, क्तवतु और शतृ पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन में।
Answer: क्त्वा: पठित्वा; तुमुन्: पठितुम्; क्त: पठितः; क्तवतु: पठितवान्; शतृ: पठन्
Practise प्रत्ययाः
Revise with this page, then practise: every प्रत्ययाः sheet in the app is new, with an answer key and working.
Coming soon for Android and iPhone.