Worksheets › Class 9 › सङ्ख्याः अव्ययानि च › Cheat sheet
Class 9 सङ्ख्याः अव्ययानि च: cheat sheet
CBSE Sanskrit. संस्कृत सङ्ख्याएँ 1 से 100 (1 से 4 तीनों लिङ्गों में) और स्थान, काल तथा प्रश्न बताने वाले सामान्य अव्यय।
Key ideas
- 1 से 4 तक के रूप तीनों लिङ्गों में अलग हैं: एकः/एका/एकम्, द्वौ/द्वे/द्वे, त्रयः/तिस्रः/त्रीणि, चत्वारः/चतस्रः/चत्वारि।
- 5 से 18 तक के प्रथमा रूप तीनों लिङ्गों में समान हैं: पञ्च बालकाः, पञ्च बालिकाः, पञ्च फलानि।
- इकाई का शब्द दहाई से सन्धि करके जुड़ता है: त्रयः + विंशतिः = त्रयोविंशतिः, चतुः + अशीतिः = चतुरशीतिः, षट् + विंशतिः = षड्विंशतिः।
- बीस और तीस के दशक में द्वा, त्रयः, अष्टा आते हैं; चालीस से आगे दोनों रूप चलते हैं (द्वि/द्वा, त्रि/त्रयः, अष्ट/अष्टा), पर अस्सी के दशक में केवल द्व्यशीतिः, त्र्यशीतिः, अष्टाशीतिः।
- 9 पर अन्त होने वाली सङ्ख्या अगली दहाई से एकोन या ऊन लगाकर भी बनती है: 29 = नवविंशतिः या एकोनत्रिंशत्।
- अव्यय के रूप सभी लिङ्गों, विभक्तियों और वचनों में एक जैसे रहते हैं; कुछ जोड़े में आते हैं: यदि … तर्हि, यदा … तदा, यथा … तथा।
Remember
| दहाइयाँ | दश (10), विंशतिः (20), त्रिंशत् (30), चत्वारिंशत् (40), पञ्चाशत् (50), षष्टिः (60), सप्ततिः (70), अशीतिः (80), नवतिः (90), शतम् (100) |
| 11 से 18 | एकादश, द्वादश, त्रयोदश, चतुर्दश, पञ्चदश, षोडश, सप्तदश, अष्टादश |
| उदाहरण | 22 द्वाविंशतिः; 33 त्रयस्त्रिंशत्; 42 द्विचत्वारिंशत् / द्वाचत्वारिंशत्; 66 षट्षष्टिः; 96 षण्णवतिः |
| स्थानबोधक | अत्र (यहाँ), तत्र (वहाँ), सर्वत्र (सब जगह), अन्यत्र (दूसरी जगह), एकत्र (एक जगह) |
| कालबोधक | अद्य (आज), श्वः (आने वाला कल), ह्यः (बीता हुआ कल), अधुना (अब), सर्वदा (हमेशा), एकदा (एक बार) |
| प्रश्नबोधक | कुत्र (कहाँ), कदा (कब), कुतः (कहाँ से), कथम् (कैसे), कति (कितने), किमर्थम् (किसलिए) |
| अन्य | च (और), अपि (भी), एव (ही), तु (लेकिन), सम्यक् (अच्छी तरह) |
Watch out
- स्त्रीलिङ्ग में तीन और चार के अलग रूप: तिस्रः बालिकाः, चतस्रः लताः, ‘त्रयः बालिकाः’ नहीं।
- नपुंसकलिङ्ग में दो के लिए द्वे: द्वे फले, ‘द्वौ फले’ नहीं।
- चतुः के विसर्ग पर भी सन्धि-नियम लगते हैं: त से पहले स् (चतुस्त्रिंशत्, 34), स्वर से पहले र् (चतुरशीतिः, 84)।
- श्वः और ह्यः को उलटना: श्वः आने वाला कल (लृट् के साथ), ह्यः बीता हुआ कल (लङ् के साथ)।
Worked example
संस्कृत सङ्ख्या-शब्दों में उत्तर लिखिए: (क) षट् + द्वादश = ? (ख) सप्तत्रिंशत् − एकादश = ?
Working: 6 + 12 = 18; 37 − 11 = 26
Answer: (क) अष्टादश (ख) षड्विंशतिः
Practise सङ्ख्याः अव्ययानि च
Revise with this page, then practise: every सङ्ख्याः अव्ययानि च sheet in the app is new, with an answer key and working.
Coming soon for Android and iPhone.